Co to jest ETS?
Autor: Redakcja Domeny.ForSale Opublikowano
W skrócie: ETS to system handlu uprawnieniami do emisji, który w Unii Europejskiej nadaje emisjom gazów cieplarnianych cenę i stopniowo ogranicza ich łączny dopuszczalny poziom. Ma skłaniać przedsiębiorstwa do zmniejszania emisji, między innymi przez oszczędzanie energii i zmianę technologii. Podnosi koszty działalności wysokoemisyjnej, ale stwierdzenie, że po prostu „ogranicza produkcję i spowalnia gospodarkę”, pomija różnice między branżami oraz sposób wykorzystania wpływów z systemu.
Jak działa europejski system ETS?
Skrót ETS pochodzi od angielskiego Emissions Trading System, czyli systemu handlu uprawnieniami do emisji. Europejski system jest określany jako EU ETS. Działa według zasady „limit i handel”: ustala się łączny limit emisji objętych systemem, a przedsiębiorstwa rozliczają swoje emisje za pomocą uprawnień.
Jedno uprawnienie pozwala rozliczyć emisję jednej tony ekwiwalentu CO₂. Ekwiwalent CO₂ to wspólna miara wpływu różnych gazów cieplarnianych na klimat. Przedsiębiorstwo musi monitorować emisje, poddawać raporty wymaganej weryfikacji i umarzać odpowiednią liczbę uprawnień, czyli przekazywać je do rozliczenia bez możliwości ponownego użycia.
Uprawnienia są sprzedawane na aukcjach, a część trafia do kwalifikujących się podmiotów bezpłatnie, według określonych zasad. Można nimi handlować. Ich cena zmienia się na rynku: nie jest jedną stałą stawką podatku ustaloną dla wszystkich na kolejne lata.
Limit uprawnień stopniowo maleje. W efekcie przedsiębiorstwa mają bodziec ekonomiczny, aby ograniczać emisje, zamiast stale kupować uprawnienia na niezmienionym poziomie.
Kogo obejmuje ETS i kto ponosi koszty?
EU ETS obejmuje między innymi energetykę, wiele energochłonnych instalacji przemysłowych oraz określone rodzaje działalności w lotnictwie i transporcie morskim. Nie oznacza to, że każda firma albo każdy środek transportu podlega identycznym obowiązkom. Znaczenie mają rodzaj działalności, wielkość instalacji oraz szczegółowe przepisy.
Bezpośredni obowiązek rozliczenia emisji spoczywa na podmiotach objętych systemem. Koszt może jednak zostać częściowo przeniesiony na odbiorców w cenach energii, materiałów lub usług. Skala przeniesienia zależy między innymi od konkurencji, umów i możliwości zastąpienia produktu innym.
Osobnym systemem jest ETS2, przewidziany dla emisji związanych z paliwami wykorzystywanymi przede wszystkim w budynkach i transporcie drogowym oraz w dodatkowych sektorach. Obowiązki mają dotyczyć dostawców wprowadzających paliwa do konsumpcji, a nie indywidualnego kupowania uprawnień przez kierowców czy właścicieli domów. Harmonogram, wyjątki i zasady wdrożenia należy sprawdzać w aktualnych materiałach Komisji Europejskiej i polskich organów odpowiedzialnych za system.
Dlaczego ETS zachęca do zmiany technologii?
Mechanizm jest prosty: jeśli emisja kosztuje, jej uniknięcie przynosi oszczędność. Firma może więc porównać koszt modernizacji z przyszłymi wydatkami na uprawnienia. ETS zasadniczo nie narzuca jednej konkretnej technologii — zmienia opłacalność dostępnych rozwiązań.
Załóżmy, że instalacja emituje 10 000 ton CO₂ rocznie i musi kupić wszystkie potrzebne uprawnienia. Przy czysto przykładowej cenie 60 euro za tonę oznacza to 600 000 euro rocznie. Modernizacja zmniejszająca emisje o 2000 ton ograniczyłaby ten wydatek o 120 000 euro rocznie, gdyby cena pozostała taka sama.
To ilustracja mechanizmu, nie aktualna wycena ani pełny rachunek inwestycji. Trzeba jeszcze uwzględnić koszt modernizacji, finansowanie, zużycie energii, postoje oraz ewentualne bezpłatne uprawnienia. Rozwiązanie niskoemisyjne nie zawsze jest od razu tańsze, dostępne technicznie albo możliwe do szybkiego wdrożenia.
Czy ETS ogranicza produkcję i spowalnia gospodarkę?
ETS bezpośrednio ogranicza łączny poziom emisji objętych systemem, a nie liczbę wyprodukowanych ton stali, cementu czy innych dóbr. Produkcja może pozostać na podobnym poziomie lub wzrosnąć, jeżeli spadnie emisja przypadająca na jednostkę produktu. Jeżeli jednak firma nie ma dostępnej alternatywy technologicznej, koszt uprawnień może skłonić ją do ograniczenia produkcji.
Ryzyko jest szczególnie istotne dla zakładów energochłonnych konkurujących z dostawcami spoza UE, którzy nie ponoszą porównywalnych kosztów emisji. Może wtedy wystąpić ucieczka emisji: produkcja przenosi się poza obszar objęty kosztami, zamiast rzeczywiście stawać się mniej emisyjna.
Z drugiej strony system zwiększa opłacalność efektywności energetycznej i technologii niskoemisyjnych. Wpływy z aukcji mogą finansować transformację i działania osłonowe, zgodnie z obowiązującymi zasadami. Efekt gospodarczy zależy więc również od dostępu do energii, kapitału, infrastruktury i sposobu wydawania tych środków.
Nie ma podstaw, aby bez wskazania okresu, kraju i metody analizy przypisać ETS jednoznaczny wpływ na całą gospodarkę. Koszty dla konkretnego zakładu mogą być znaczne, ale nie są tym samym co bilans wszystkich kosztów i korzyści dla społeczeństwa.
Jak ocenić znaczenie ETS dla własnych wydatków?
W przypadku firmy najpierw trzeba ustalić, czy ponosi ona bezpośredni obowiązek rozliczania emisji, czy jedynie płaci więcej za energię i materiały. Następnie warto policzyć emisje na jednostkę produktu oraz porównać kilka scenariuszy cen uprawnień, zamiast opierać decyzję na jednej prognozie.
Gospodarstwo domowe powinno sprawdzać strukturę taryfy lub oferty: ETS nie jest jedynym składnikiem ceny prądu czy ogrzewania. Znaczenie mają również paliwo, sieć, podatki i warunki umowy.
Ten opis wyjaśnia mechanizm, nie rozstrzyga obowiązków konkretnej instalacji ani nie stanowi porady prawnej lub inwestycyjnej. Przed decyzją sprawdź aktualne zasady w Komisji Europejskiej oraz Krajowym Ośrodku Bilansowania i Zarządzania Emisjami, a kalkulację oprzyj na własnym zużyciu energii i rzeczywistych emisjach.
Zobacz też: Co to jest FSD?
Przeczytaj także
