Co to jest fentanyl?

Autor: Opublikowano

W skrócie: Fentanyl to bardzo silny syntetyczny opioid, czyli lek działający na receptory opioidowe i stosowany między innymi do uśmierzania silnego bólu oraz podczas znieczulenia. Jego siłę działania przeciwbólowego opisuje się jako około 50–100 razy większą niż morfiny, ale takie porównanie nie służy do samodzielnego przeliczania dawek. Najgroźniejszym skutkiem przedawkowania jest zahamowanie oddychania; brak reakcji i wolny lub nieprawidłowy oddech wymagają natychmiastowego wezwania pomocy pod numerem 112 lub 999.

Jak działa fentanyl i kiedy stosuje się go w medycynie?

Fentanyl jest wytwarzany syntetycznie, a nie pozyskiwany bezpośrednio z opium. Działa przede wszystkim na receptory opioidowe typu μ, uczestniczące w odczuwaniu bólu. Oprócz działania przeciwbólowego może wywoływać senność, nudności, zaparcia i spowolnienie oddychania.

W medycynie wykorzystuje się go między innymi podczas operacji oraz w leczeniu wybranych przypadków silnego, przewlekłego bólu. Występuje w różnych postaciach, na przykład jako roztwór do wstrzykiwań, plastry przezskórne oraz niektóre preparaty podawane przez błonę śluzową. Poszczególne postacie mają odmienne wskazania, szybkość działania i zasady stosowania — nie można ich swobodnie zamieniać.

Plaster z fentanylem nie jest zwykłym plastrem przeciwbólowym. Uwalnia lek stopniowo i nie służy do doraźnego leczenia nagłego bólu. Zwykle jest przeznaczony dla pacjentów, którzy już przyjmują opioidy i mają rozwiniętą tolerancję, czyli słabiej reagują na tę samą dawkę niż osoba wcześniej ich nieprzyjmująca. Dokładne wskazania trzeba sprawdzić w aktualnej ulotce konkretnego preparatu i potwierdzić z lekarzem.

Dlaczego ryzyko przedawkowania jest tak duże?

Fentanyl może osłabić reakcję organizmu na rosnące stężenie dwutlenku węgla. Człowiek oddycha wtedy coraz wolniej, a w ciężkim zatruciu przestaje oddychać. Duża siła działania oznacza, że niewielki błąd w ilości przyjętej substancji może mieć poważne konsekwencje.

Ryzyko wzrasta przy łączeniu fentanylu z alkoholem, benzodiazepinami, lekami nasennymi lub innymi środkami hamującymi pracę ośrodkowego układu nerwowego. Szczególnie zagrożone są też osoby bez tolerancji na opioidy oraz te, które wracają do ich używania po przerwie — wcześniejsza tolerancja mogła już się zmniejszyć.

Trzeba odróżnić lek o kontrolowanym składzie, stosowany pod nadzorem medycznym, od substancji z nielegalnego obrotu. W nielegalnie sprzedawanym proszku lub podrobionej tabletce fentanyl może występować bez wiedzy osoby przyjmującej. Wygląd, zapach ani oznaczenia tabletki nie pozwalają wiarygodnie określić jej składu i bezpieczeństwa.

Jak rozpoznać przedawkowanie i udzielić pomocy?

Podejrzenie zatrucia opioidami powinny wzbudzić przede wszystkim: niemożność obudzenia osoby, bardzo wolny lub nieregularny oddech, przerwy w oddychaniu, sine lub szarawe usta oraz charczenie czy nietypowe „chrapanie”. Źrenice bywają bardzo wąskie, ale ich wygląd nie rozstrzyga rozpoznania. Nie czekaj na wystąpienie wszystkich objawów.

Jeśli osoba nie reaguje:

  1. Zadzwoń pod 112 lub 999, najlepiej w trybie głośnomówiącym. Podaj miejsce, opisz oddech i zgłoś podejrzenie zatrucia opioidem.
  2. Sprawdź, czy oddycha prawidłowo. Pojedyncze westchnięcia i charczenie nie są prawidłowym oddechem. Jeśli oddech jest nieprawidłowy lub go nie ma, rozpocznij resuscytację zgodnie z instrukcjami dyspozytora. U dorosłego stosuje się 30 uciśnięć klatki piersiowej i 2 oddechy ratownicze; jeśli nie możesz wykonywać oddechów, prowadź same uciski.
  3. Jeśli masz nalokson, podaj go zgodnie z instrukcją preparatu. To lek odwracający działanie opioidów; przy braku poprawy mogą być potrzebne kolejne dawki. Nie opóźniaj przez to wezwania pomocy ani resuscytacji.
  4. Jeśli osoba jest nieprzytomna, ale oddycha prawidłowo, ułóż ją w pozycji bezpiecznej i stale kontroluj oddech do przyjazdu zespołu ratownictwa.

Nalokson może działać krócej niż opioid, dlatego po chwilowej poprawie zaburzenia oddychania mogą powrócić. Nie zostawiaj osoby samej, nie podawaj jej kawy ani jedzenia i nie próbuj „otrzeźwiać” zimnym prysznicem.

Jak bezpiecznie postępować z przepisanym lekiem?

Dawkę i sposób podawania ustala lekarz. Nie zwiększaj dawki samodzielnie, nie przekazuj leku innej osobie i nie odstawiaj go nagle po dłuższym stosowaniu bez uzgodnienia planu leczenia. Zależność fizyczna, objawiająca się między innymi dolegliwościami po odstawieniu, nie jest tym samym co uzależnienie polegające na utracie kontroli nad używaniem substancji, choć oba problemy wymagają uwagi.

Przy plastrach szczególne znaczenie ma ciepło: termofor, koc elektryczny czy sauna mogą zwiększyć wchłanianie leku. Przykładowo pacjent z plastrem, który chce ogrzać bolące plecy termoforem, powinien zrezygnować z ogrzewania miejsca aplikacji i sprawdzić zalecenia dotyczące preparatu. Gorączkę należy skonsultować z personelem medycznym.

Plastrów nie należy przecinać. Także zużyty plaster zawiera fentanyl i może być niebezpieczny dla dziecka lub zwierzęcia, dlatego sposób przechowywania i usuwania sprawdź w ulotce. Jeśli fentanyl jest częścią Twojego leczenia, poproś lekarza lub farmaceutę o sprawdzenie interakcji oraz omówienie dostępu do naloksonu. Ten tekst ma charakter informacyjny i nie zastępuje indywidualnej oceny medycznej.

Zobacz też: Co to jest Chromium?